Timor
TIMOR LESTE 2025
VOORBEREIDING
1. Planning
Als lid van www.landenverzamelaars.nl wil ik enkele gebiedsdelen in Oceanië bezoeken, nl. de Australische eilanden Lord Howe en Norfolk. Gedurende een vorige reis in de Pacific moest ik Nieuw Caledonië schrappen uit mijn programma omdat er hevige onlusten waren en geen vluchten er heen. Van uit Noumea vloog ik verder naar het eveneens Frans overzees departement Wallis et Futuna. Eenmaal in Darwin vloog ik naar Timor Leste, land 192/193. Terug in Darwin huurden wij aan auto om het Australisch Northern Territory te verkennen.
Op 6/11/2025 vertrekken wij om 20.20 uur met Emirates uit Brussel via een tussenstop in Dubai naar Sydney. Joker Wilrijk heeft in samenspraak met ons het hele vluchtplan samengesteld, niet goedkoop maar ik kan heel wat Qantas-punten krijgen. De vluchten verlopen heel soepel en we hebben bij aankomst weinig last van een jetlag.
2. Visum
Immigratie en Douane verliepen vlot in Dili, Timor Leste of Oost Timor. Op de luchthaven moest ik een QR scannen en een document online invullen en tonen. Ik moest niets betalen en mocht op vertoon van mijn document op gsm en mijn reispas dat nog zes maanden geldig is doorlopen langs “nothing to declare”. Ik kreeg een stempel IN, land 192/193.
3. Geldzaken
Ik had gelezen dat enkel USD geldig betaalmiddel zijn in Timor Leste, dus ik had er voldoende meegenomen om steeds cash in USD te kunnen betalen. Er circuleren enkel eigen munten, centavo’s van Timor Leste. Ik heb weinig tot geen ATM gezien. Genoeg USD cash meebrengen. Bij Western Union kan men geld wisselen, een van de enige mogelijkheden : https://www.westernunion.com/tl/en/receive-money.html
4. Vluchten
Bij Joker Wilrijk had ik mijn vlucht met Qantas geboekt, vertrek uit Darwin op 04/12/25 QF 351 en op 11/12 ben ik terug gevlogen met QF 352. De vlucht duurt anderhalf uur. Www.airnorth.com.au vliegt eveneens naar Dili. Er zijn ook regelmatig vluchten uit Denpasar, Bali en uit Singaore. Www.aerodili.com verzorgt dezelfde vluchten.
5. Informatie
Timor Leste is een verafgelegen bergachtig tropisch land met dure vluchten erheen en een onderontwikkelde toeristische infrastructuur. Alhoewel de natuur in de bergen erg prachtig is en nog onontdekt. Het is een van de minst bezochte landen in Azië. Timor Leste werd in 2022 onafhankelijk nadat het 24 jaar lang met harde hand werd bezet door Indonesië. Er zijn naar schatting 150.000 mensen gestorven tijdens de Indonesische bezetting. De republiek heeft een oppervlakte van 14.874 km2 en telt ongeveer 1.3 miljoen inwoners waarvan 40% jonger is dan 15 jaar. 98% van de bevolking is rooms-katholiek. Men spreekt er Tetun en soms portugees. Het ligt 650 km ten norden van Darwin. Het land is voor zijn verdediging sterk afhankelijk van Australië. De hoogste berg is de Ramelau met 2.963 meter hoogte. Het is een arm land maar er is een beperkte voorraad olie en gas. Atauro Island is en bekend duikparadijs.
www.timorleste.tl : de nationale toeristische dienst
www.taste2travel.com/timor-leste-travel-guide een goed reisrappport
www.exploringtimor.com : veel info hoe Timor Leste te bereizen
https://www.travelsvenue.com/2012/10/timor-leste-corals-can-live-above-water.html
https://www.taste2travel.com/timor-leste-travel-guide/
http://dontstopliving.net/category/asia/east-timor/
http://www.traveladventures.org/continents/asia/timor-leste.html
https://onestep4ward.com/category/southeast-asia/east-timor/
https://www.svenlucaworld.com/nl/reisebericht-osttimor-timor-leste/
https://www.globespots.com/country/east-timor/
https://wikitravel.org/en/East_Timor
www.compassdiving.com : duiken op Atauro eiland
https://halodili.com/compass-diving-resort
www.ecodiscovery-easttimor.com
www.timorplaza.com : shopping center
https://www.casai.com/all/timor-leste/ainaro een Timorese zoeksite voor logement
Travel agents
Car rental
B. REISVERSLAG
Donderdag – 04/12/2025
Vandaag zijn wij van uit Brisbane naar Darwin gevlogen waar we een verbinding hadden naar Dili om 13.50 uur. Van Darwin naar Dili is het anderhalf uur vliegen. Er zitten heel weinig passagiers in het vliegtuig. Er hangt een laag wolkendek waardoor het zicht over Dili niet optimaal is. De luchthaven heet ons welkom. Ik scan een QR code in en vul mijn document in. De formaliteiten in de luchthaven Nicolau Lobato verlopen vlug en ik krijg een stempel IN. Ik betaalde 15 USD voor onze taxi naar ons logement dat ik via booking.com had geboekt: Dili Gama Appartments. We hadden een kamer, badkamer, zithoek en een keukentje. Daarna hebben we te voet een beetje Dili verkend: langs de Marginal of kustweg in Lecidere gelopen, twee frisse lekkere tapbiertjes gedronken voor 6 USD samen, half zoveel als in Australië. We hebben het kleine museum over de vrijheidsstrijder Xanana Gusmao bezocht : www.xananagusmaoreadingroom.tl Hij heeft de vredesprijs gewonnen. Gedurende de 24 jaar lange burgeroorlog (1979-1999) zijn minstens 103.000 bewoners omgekomen tijdens de Indonesische gruwelijke bezetting. Op het Areia Branca, Wit Strand zijn enkele vissers hun netten aan het herstellen. Sedert 1954 staat er ergens een standbeeld van Maria; Timor Leste is een katholiek land. De stedelijke administratie is gevestigd in een eenvoudig gebouw. We zijn iets gaan eten in Restaurant Leze, duur en niet lekker. Hier volgt een goede gids over Dili : https://exploringtimor.com/dili/
Vrijdag – 05/12/2025
Wij waren niet zo tevreden over ons vorig verblijf en via booking.com boekte ik deze morgen iets anders ditmaal bij Chong Ti tegenover het voetbalstadium Estado Nacional Oin en wat centraler gelegen, tel. (670) 7779 9999/7855 6666 Een taxi bracht ons voor 5 USD naar ons nieuw verblijf. Ik betaalde cash USD voor twee nachten + 10 waarborg. Mits wat aandringen omdat wij zware bagage bij hadden kregen wij kamer 103 beneden. We konden ontbijten in de omgeving. Restaurante Tavirense is een goede keuze in Dili, lekkere Portugese keuken. Het is vandaag de dag van de vrijwilliger en we mogen iets eten/drinken bij een coloniaal huis waar een evenement plaats vindt. Daarna zijn we naar de kustboulevard gewandeld en met een microlet busje nr 12 naar de parking van Christo Rei gereden. In Dili kost een microlet-busje per rit steeds 0.25 USD. Er staat een hoge vlaggenmast waar de de nationale vlag hangt te wapperen. Via vijfhonderd trappen lopen we naar boven langs calvarie beelden. Van boven af genieten we van een schitterend zicht op Dili, twee stranden en het eiland Atauro in de verte( zie foto hierboven). Paus Johannes II heeft in 2024 een openluchtmis opgedragen voor 600.000 gelovigen. Christus staat 27 meter hoog op een wereldbol en overziet Dili. Een paar jongeren kussen onze handen en willen met ons op de foto. Ik heb nog nergens meegemaakt dat jongeren onze handen kussen. Beneden bij de parking staan enkele picknickhutten onder een afdak waar Timorezen een barbecue organiseren. Omdat het bijna Kerstmis is staat er een grote versierde kerstboom op het plein. Op de fruitmarkt is er grote keuze uit vele soorten tropisch fruit. Met microlet 10 begeven we ons naar de bekende Tais Markt, mooi kleurig geweefde en geborduurde stoffen en tafeldoekjes. Een klein meisje zit aan een weefgetouw. Spijtig dat er maar weinig toeristen lopen. Verkopers spelen een spelletje. Een vechthaan zit vastgebonden aan een paal. We lopen door het centrum naar het met zorg aangelegde terrein van de kathedraal waar een groep jonge danseresjes hun optreden repeteren. De kathedraal is helaas gesloten. In Restaurante Luminar kon ik een lekkere vissoep eten en niet duur. Daarna liepen we verloren en een dame had de Chinese eigenaar van ons hotel gebeld die ons kwam oppikken.
Zaterdag – 06/12/2025
We willen vandaag een daguitstap maken naar Atauro eiland. We zijn reeds om zes uur opgestaan en hebben ons met een taxi naar de haven begeven. Er is nogal wat verwarring en gedrum op het terrein bij de haven. Er is echter maar één verkoopsloket en heel veel mensen die staan te drummen. Na lang wachten en veel geduld kan ik twee tickets kopen voor 4 USD/ticket enkele tocht. De overzetboot, de Berlin Nakroma zou om acht uur vertrekken maar het werd uiteindelijk 9.30 uur. We kunnen met moeite een zitplaats veroveren en de boot zit afgeladen vol, velen staan als haringen op het bovendek. Er is een grote groep jongeren aanwezig uit het binnenlandse Ainaro. Langzaam verdwijnt Dili en de kust uit het zicht. Het is stikkend heet op de boot, lage plafonds en geen ventilatie en teveel passagiers. Aantal en veiligheidsregels gelden hier niet. Eindelijk tegen 12.15 uur lopen we langzaam als een kudde vee van de boot af bij de steiger in Beloi. Meer dan een lange zandweg is er niet. We merken meteen de lange kust op. Een paar microlets staan gereed om lokale bewoners verder op het eiland te brengen. We ontwijken meteen de horde toeristen en wandelen naar het gemeentehuis weg van het strand. Vriendelijke kinderen ravotten er met een oude fiets en een bal. Er staat een oud Portugees gebouw waar nu de administratie zit. Er naast bevindt zich een basisschool en speelplein. We lopen terug naar het strand waar de ferry wacht om ons terug naar Dili te brengen. Langs de zandweg lopen we langs verscheidene eenvoudige kraampjes die voornamelijk eten en drinken aanbieden. Er is een groot aanbod van vers gevangen vis die hier erg leker is. Op het strand liggen veel vissersbootjes te dobberen. Bij www.barrysplaceatauro.com staan veel gezellige bungalows in een groene omgeving met veel palmbomen. De meesten hier zijn duikers die met een outrigger naar het Haruina Rif gaan duiken. Hier zitten verschedene soorten walvissen maar ook mantaroggen en zeekoeien naast vele soorten prachtige vissen. Www.ataurodiveresort.com organiseert ook duiktrips. We lunchen bij Barry’s en voor 7.50 USD per persoon mogen we onszelf naar hartelust bedienen. Alle toeristen genieten hier van een verzorgde lunch. We moeten nog een ticket kopen voor onze terugvaart en reeds om drie uur vertrekt de boot terug naar Dili waar we om 17.15 uur aankomen. We hebben ergens direct een frisse Bintang gedronken. Eten kan hier in een klein lokaal eenvoudig restaurant voor 6.50 USD inclusief een lekker avocado sap. Daarna lopen we langs het monument van de Freedom Fghters, de Motaela kerk en het presidentieel paleis.
Zondag – 07/12/2025
We zijn reeds vroeg opgestaan want we willen vandaag naar Maubisse in het binnenland. Met een taxi laten we ons afzetten bij een drukke markt waartussen ook enkele microlets gereed staan voor vertrek zonder aanduiding van bestemming. Ik moet verscheidene keren navragen zelfs in het portugees. De meesten begrijpen enkel het plaatselijk tetun. Het is onduidelijk, ik loop tussen de kramen op de drukke markt en vraag veel na maar uiteindelijk kom ik bij een camion-bus die naar Maubisse vertrekt maar wanneer. De rit achterop zal drie uren duren en we moeten op een houten bank zitten. Met een half uur vertraging starten we om 8.30 uur. Voor ieder 5 USD mogen we mee en we reden nonstop en heel vlug over duizend bochten omhoog over bergachtige wegen en door wegdorpjes. Het landschap was prachtig maar onder het dekzeil van de micolet kon ik er niet zoveel van genieten. Er zaten tien reizigers achterin, Vera mocht voorin. Al meteen buiten de stad kreeg ik een prachtig zicht op Dili beneden in de verte en het werd alsmaar mooier, veel groen en bos langs de weg. Er werd een korte pauze ingelast in Aileu. Na drie helse uren hobbelen achterin konden we in Maubisse rechtover de kerk uitstappen. Een massa mensen liep van de kerk bergaf naar het centrum. Voor zo een klein dorp staat hier wel een hoge slanke kerk en ook een typische houten overdekte hut met veel houtsnijwerk waar ceremoniële bijeenkomsten plaats vinden. Ik had op het internet iets gekozen waar ik mijn zinnen had op gezet omdat er mooie foto’s bij werden gepost: Café Maubisse https://www.facebook.com/MaubisseGuestHouse Het is een oud Portugees koloniaal huis, Ik bemerk niet zoveel van een café of restaurant. De eigenaar toont ons onze kamer en vertrekt meteen naar het centrum zonder ons de prijs mede te delen. De kamer is min of meer ok maar het bed werd niet ververst. Daarna zijn we ook naar de markt gegaan waar het druk was na de mis: veel verkopers van fruit, klederen en veel meer. Bij Guesthouse Sara genieten we van twee frisse biertjes voor 5 USD samen, het bevalt ons hier wel. Daarna eten we iets op de markt bij een gammel eetstalletje. Rechtover Sara Guesthouse staat een Portugees oorlogsmonument en er vertrekt een wandeling, de coffeetrail, want we zijn in een koffiestreek in de bergen beland. Er is tevens een schrijn van de maagd Maria te zien. Klederen worden met veel belangstelling direct van op een klein camionneke verkocht. Veel kleurrijke taferelen op de markt, enkele microlets staan te wachten bij het blauwgetint kerkhof. Nadien besluiten we naar de bekende pousada op de heuvel buiten het centrum te wandelen. Schitterende panorama’s van op het balkon over de kerk, het dorp en de heuvels rondom, veel groen en landelijk gespekt met huisjes met rode pannendaken. We lopen door de verwaarloosde tuin van de pousada die reeds een jaar niet meer wordt uitgebaat. https://www.timorleste.tl/accommodation/pousada-maubisse/ Een goed reisrapport van iemand die ik er ontmoet heb: https://jontynz.com/2025/10/27/maubisse/ Er werd mij door de bewaker gezegd dat de pousada zou openen in 2026 na de restauraties, tel. (670) 7659 0320/7533 1981 Leo Amarin info@attlip.gov.tl Bij de bewaker kochten we een potje coffee luwak. We gingen iets drinken bij Sara GH en vroegen er of we soms naar de hoogste berg, de Ramelau konden, niet mogelijk wegens teveel regen. Dan hebben we een truck gecharterd en werden we 5 km verder naar de Lititei typische uma lulik, houten hutten met strooien dak, gebracht. https://www.tourtimorleste.com/2023/04/16/maubisse/ Deze heilige huizen staan op een heuvel buiten Maubisse. We hebben met veel interesse de hutten verkend en een lokale gids had de sleutel ervan. Er staan verscheidene hutten en binnen stralen ze iets spiritueels uit. Terug in Café Maubisse was er geen wifi, lakens, douche, handdoeken, lavabo loopt niet door en eigenaar niet gezien. tl.
Maandag – 08/12/2025
We staan op om 7.30 uur, er is niemand te zien, gisterenavond niet en ook nu niet. In het café staat een tafel gedekt met elk twee broodjes, confituur en koffie. Eindelijk komt de eigenaar opdagen en ik vraag hem hoeveel ik hem moet betalen. Hij zegt 30, wat teveel is voor wat maar wordt geboden. Hij is beledigd en doet teken dat we kunnen vertrekken zonder betalen. We leggen 20 op tafel wat ons nog veel lijkt voor een gebrek aan service. Het stond op een commentaar van de Timorese Toeristische dienst als goed genoteerd. We hadden gisteren reeds info gevraagd bij Sara Gesthouse en verhuisden erheen. We krijgen kamer 6 op de tweede verdieping. De kamer is ok en netjes en voor ons beschikken we over een groot gemeenzaam terras met prachtig uitzicht. We ontmoetten er vier Porugezen die vandaag de hoogste berg, de Ramelau gingen beklimmen. De tocht naar de 2.986 meter hoge top start vanuit Hatobuilico https://www.wikiloc.com/hiking-trails/ramelau-250720 Een van de deelnemers is de Portugese Luis die in Dili een studio verhuurt: (670) 7723 2537 Bij Sara GH kan men mountain bikes huren bij Thomas Freitas : www.mtbtimorleste.com Vandaag is het zonnig en we kunnen privé mee met een auto. Verderop nemen we een microlet voor 5 USD/pp die bijna vol zat inclusief zakken., Het is anderhalf uur rijden naar Ainaro over een goede asfaltweg met heel veel bochten, het bergachtig landschap is prachtig. Tegen 11.30 uur komen we aan in Ainaro in de regen. Voor 3 $ kunnen we een paraplu kopen in een winkeltje. We lopen door naar een kerkhof waar bij de ingang een soort triomfboog staat. Het voormalig goeverneurshuis staat op het centraal plein bij een publiek park. Het klein Ainaro Museum is gesloten. We wandelen door de straat naar de kerk die buiten het centrum staat, er zijn een paar werkloze guesthouses gelegen. De te grote kerk is imposant maar gesloten, er staat een Mariabeeld voor naast de school. Er staan een paar koloniale huizen in de omgeving. Het Eldeti Guesthouse lijkt mij nog de beste keuze. Bij een restaurantje op de hoofdweg eten we iets kleins voor samen 6.50 USD, er zijn geen toersiten en aangezien het blijft regenen besluiten we terug te gaan; we moesten tijdje wachten op een microlet die aankwam om 11.35 in plaats van 12 uur. Door mist en regen konden we de hoogste berg Ramelau niet zien. In de late namiddag begon het onphoudelijk te regenen. Bij ons Sara Guesthouse in Maubisse ontmoetten we twee Amerikanen en twee Australiërs met een Timorese gids want ze spreken geen portugees. De elektrische stroom springt af en we moeten lang wachten op ons avondeten maar buiten gutst de regen tegen het dak en we zijn blij dat we binnen zitten.
Dinsdag 09/12/2025
Deze morgen heb ik twee nachten geboekt via booking.com bij het Hotel Chong TI in Dili. Wij verbleven er reeds en waren er tevreden over. Ik zal cash 2 X 30 USD betalen. We ontbijten bij Sara Guesthouse in Maubisse en betaal cash 30 USD. Op honderd meter verder op de markt namen we een microlet naar Dili. Het was nu wel zonnig en ik kon meer zien en heb meer ruimte. Vera kreeg een plaats naast de chauffeur en een dokteres. Het camionneke stopte regelmatig want ze functioneren ook als een soort pakjesdienst zelfs voor zakken cement. Onderweg hadden we een korte pauze in het bergdorp Aileu : https://exploringtimor.com/aileu/
We vertrokken omstreeks negen uur en twee en een half uur later kwamen we aan in Dili. Daarna wandelden we in Dili langs het monument van de vrijheidsstrijder Nicolau Lobato, het college en het Verzetsmuseum ( 5 $ ingang) waar de originele onafhankelijkheidsverklaring hangt. Voor 22 $ konden we lekker lunchen. We liepen door naar het bekend Santa Cruz Kerkhof waar het Indonesisch leger en politie 250 ongewapende mensen in koelen bloede vermoorde. https://en.wikipedia.org/wiki/Santa_Cruz_massacre We bezochten bij het kerkhof het Max Stahl Museum, de cameraman die de genocide gefilmd had en de film kon buiten smokkelen waarna het over de hele wereld werd verspreid tot ongenoegen van Indonesië. Ergens konden we twee Bintang biertjes drinken voor 6 $ samen. Raar dat er geen Portugees Sagres bier beschikbaar is. Bij de kust staan een paar oude Portugese kannonen naar zee te wijzen. Er tegenover staat de oude Portugese kazerne uit 1769 dat later Japans en Indonesisch strafkamp werd. We lopen voorbij het Chinees Pavilioen naar ons hotel.
Woensdag 10/12/2025
Ik was graag naar Baucau gegaan maar dat is drie uren ver met een busje. En om dan nog verder naar het schilderachtig eiland Jaco te gaan was er nog een extra dag nodig + terugkeren. Daar hadden we de tijd niet voor. Dan maar beslist om 48 km naar het westen te gaan naar Maubara met microlet 10, kost 3 USD. We deden onze paraplu mee maar het was vandaag een ganse dag zon. Na iets meer dan een uur langs de kust kwamen we aan in Maubara. Bij het oud Portugees Fort zijn we uitgestapt. Het is laag ommuurd en we komen er in onder een stenen ingangspoort, in de binnentuin staan oude hoge bomen en aan de waterkant liggen een paar oude roestige kanonnen richting zee te wijzen. Er staat nog een oud Portugees kruis uit de tijd van de ontdekkingsreizigers. We verkennen het dorpsplein waar een monument van de veteranen in een park staat, administratiegebouwen en een school. Daarna wandelen we door een park met veel bloemen en planten tot aan het kerkhof. We nemen een busje richting Dili maar gaan er af in Liquiçia waar in de kerk in april 1999 200 onschuldige mensen werd dood geschoten door de Indonesische bezetters. https://www.sightseeing.com/packages/fullday-maubara-liquica-tour-from-dili/
Eigenlijk is de kerk binnen niet zo groot, onbegrijpelijk dat zo iets nog kan gebeuren enkel om bezit van meer grondgebied. Eigenaardig, de toren staat naast de kerk met veel bloemen er omheen. Tegenover de kerk is een typische lulik opgetrokken als nagedachtenis aan de genocide. Op een terrasje drinken we ironisch een frisse Indonesische Bintang. We gaan verder richting Dili maar stoppen bij de Ai Pelo gevangenis dat niet groot lijkt maar waar de Portugezen criminelen maar ook politieke gevangenen staken die tegen het koloniale regime opkwamen. Dit is het verhaal van een reiziger die er ook was: https://steemit.com/travel/@traveltramp/the-abandoned-colonial-ruins-of-the-ai-pelo-prison-in-east-timo De kustlijn is hier prachtig, soms is er wel ergens een picknickplaats. Verderop rijden we langs de Port of Dili waar containers op elkaar gestapeld staan en het oogt nieuw en modern. ’s Avonds verwennen we ons in Casa Musica Restaurante Klabis en wandelen we in het veilig Dili langs het paleis en KM 0 (nul) van waar alle afstanden worden gemeten.
Donderdag – 11/12/2025
We waren op zoek om ergens een goed ontbijt te nemen met een kop lekkere Timorese koffie waarom het land zo bekend is. We stapten binnen in Loja & Café Aroma Timor. Www.facebook.com/AromaTimor/
Het is er modern, netjes en verzorgd maar niet echt goedkoop naar Timorese normen, kleine maar lekkere porties. Daarna begaven we ons met een taxi naar het Kerkhof van Santa Cruz waar we een kleine inkom moesten betalen. We hebben er een half uur rond gelopen maar zagen geen memorial van de genocide/masacre, enkel een herinneringsplaat van Max Stahl die de genocide in 1999 had gefilmd en er in slaagde zijn opnames buiten te smokkelen waarne heel de wereld getuige was van de Indonesische slachting van 271 ongewapende mensen die aanwezig waren op een begrafenis van een vrijheidsstrijder. Er staat een eenvoudige gedenkplaat 12 November 1991. https://www.bbc.com/audio/play/w3ct746f (de film werd er door de Indonesiërs afgehaald). We mochten om twaalf uur uitchecken waarna we met een taxi naar de luchthaven reden. De man vroeg 15 $ en ik gaf hem mijn restant van vier, hij was blij. Dili is een kleine luchthaven en we hadden anderhalf uur vertraging. We mochten al vlug door immigratie en douane. Na anderhalf uur vliegen met Qantas kwamen we aan in Darwin.
